بررسی زمین‌های با قابلیت انرژی خورشیدی در نوار ساحلی چاف

مقدمه

نوار ساحلی چاف، واقع در شهرستان لنگرود استان گیلان، یکی از مناطق زیبا و پرپتانسیل شمال ایران است که در حاشیه دریای خزر قرار گرفته است. این منطقه با آب‌وهوای معتدل و مرطوب، پوشش گیاهی غنی و دسترسی آسان به منابع آبی، همواره به عنوان یک مقصد گردشگری و کشاورزی شناخته شده است. با این حال، در سال‌های اخیر، با توجه به بحران‌های انرژی جهانی و نیاز به منابع تجدیدپذیر، بررسی پتانسیل انرژی خورشیدی در این نوار ساحلی اهمیت یافته است. ایران، به عنوان کشوری در کمربند خورشیدی زمین، بیش از ۳۰۰ روز آفتابی در سال دارد و میانگین تابش خورشیدی آن حدود ۵ کیلووات ساعت بر متر مربع در روز است. با این وجود، نواحی شمالی مانند گیلان به دلیل شرایط آب‌وهوایی خاص، کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.

این مقاله بر اساس منابع موجود در گوگل و تحقیقات مرتبط، به بررسی زمین‌های مناسب برای بهره‌برداری از انرژی خورشیدی در نوار ساحلی چاف می‌پردازد. تمرکز بر عوامل جغرافیایی، آب‌وهوایی، اقتصادی و زیست‌محیطی خواهد بود. همچنین، چالش‌ها و فرصت‌های این منطقه تحلیل شده و پیشنهادهایی برای توسعه ارائه می‌شود. 

جغرافیا و آب‌وهوای نوار ساحلی چاف

چاف، بخشی از شهرستان لنگرود، در مختصات جغرافیایی تقریبی ۳۷ درجه شمالی و ۵۰ درجه شرقی واقع شده است. این نوار ساحلی حدود ۱۰ کیلومتر طول دارد و شامل زمین‌های مسطح ساحلی، تپه‌های کم‌ارتفاع و مناطق کشاورزی است. نزدیکی به دریای خزر باعث رطوبت بالا (بیش از ۷۰ درصد در سال) و بارندگی متوسط تا زیاد (حدود ۱۰۰۰ میلی‌متر در سال) می‌شود. دمای متوسط سالانه حدود ۱۵ تا ۲۰ درجه سانتی‌گراد است، با زمستان‌های خنک و تابستان‌های معتدل.

از نظر پتانسیل خورشیدی، گیلان در مقایسه با استان‌های مرکزی و جنوبی ایران مانند یزد یا کرمان، تابش کمتری دارد. بر اساس نقشه‌های تابش خورشیدی ایران (از منابعی مانند سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر ایران – SATBA)، میانگین تابش در گیلان حدود ۴ تا ۴.۵ کیلووات ساعت بر متر مربع در روز است، در حالی که در جنوب به ۵.۵ تا ۶ می‌رسد. با این حال، مدیرعامل شرکت برق منطقه‌ای گیلان در سال ۲۰۲۱ اعلام کرد که گیلان می‌تواند قطب تولید انرژی بادی و خورشیدی شود، با تمرکز بر مناطق ساحلی مانند چاف که روزهای آفتابی قابل قبولی (حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ روز در سال) دارند.

زمین‌های ساحلی چاف عمدتاً شامل شن‌زارها، زمین‌های کشاورزی رهاشده و مناطق نیمه‌بیابانی است. این زمین‌ها مسطح هستند و شیب کمی (کمتر از ۵ درجه) دارند که برای نصب پنل‌های خورشیدی ایده‌آل است. دسترسی به جاده‌های اصلی مانند جاده لنگرود–چاف و نزدیکی به شبکه برق ملی، مزیت دیگری محسوب می‌شود.

پتانسیل انرژی خورشیدی در چاف

بر اساس مطالعاتی مانند «Assessment of Renewable Energy Resources in Iran» (منتشر شده در سال ۲۰۱۸)، ایران دارای سواحل طولانی در دریای خزر است که پتانسیل ترکیب انرژی خورشیدی با منابع دریایی را فراهم می‌کند. در چاف، زمین‌های ساحلی می‌توانند برای نصب پنل‌های خورشیدی شناور (Floating Solar) مناسب باشند که بر روی آب‌های آرام دریا یا تالاب‌های نزدیک قرار می‌گیرند. این روش، که در کشورهایی مانند چین و هند موفق بوده است، می‌تواند راندمان پنل‌ها را تا ۱۵ درصد افزایش دهد، زیرا آب به عنوان خنک‌کننده طبیعی عمل می‌کند.

زمین‌های مناسب در چاف شامل:

۱. زمین‌های ساحلی مسطح: حدود ۵۰۰ هکتار زمین در حاشیه ساحل چاف که قبلاً برای کشاورزی استفاده می‌شد اما اکنون به دلیل شوری خاک رها شده است، مناسب به نظر می‌رسد. این زمین‌ها تابش مستقیم خورشیدی خوبی دریافت می‌کنند و فاصله کمی تا دریا دارند.

۲. تپه‌های کم‌ارتفاع: در بخش شرقی چاف، تپه‌هایی با ارتفاع ۵۰ تا ۱۰۰ متر وجود دارد که شیب جنوبی آن‌ها برای نصب پنل‌های ثابت مناسب است. شیب ۳۰ تا ۴۰ درجه می‌تواند زاویه بهینه برای جذب خورشید در عرض جغرافیایی گیلان فراهم کند.

۳. مناطق کشاورزی ترکیبی: ادغام خورشیدی با کشاورزی (Agri-voltaics) در زمین‌های چای یا برنج چاف امکان‌پذیر است. پنل‌ها می‌توانند سایه ایجاد کنند و هم‌زمان برق تولید نمایند که در مطالعه‌ای از دانشگاه تهران، راندمان ۲۰ درصدی را نشان داده است.

پتانسیل تولید: با فرض نصب یک مزرعه خورشیدی ۱ مگاواتی در ۱.۵ هکتار زمین، تولید سالانه حدود ۱.۵ گیگاوات ساعت برق قابل دستیابی است. برای کل نوار ساحلی چاف (حدود ۲۰۰ هکتار مناسب)، پتانسیل ۱۰۰ مگاوات وجود دارد که می‌تواند برق ۵۰ هزار خانوار را تأمین کند.

عوامل مؤثر در انتخاب زمین

انتخاب زمین برای انرژی خورشیدی بر اساس چند فاکتور کلیدی انجام می‌شود:

تابش خورشیدی: در چاف، میانگین DNI (تابش مستقیم) حدود ۱۴۰۰ تا ۱۶۰۰ کیلووات ساعت بر متر مربع در سال است که کمتر از جنوب ایران (بیش از ۲۰۰۰) اما برای پروژه‌های کوچک تا متوسط کافی است.

نوع خاک و شیب: خاک شنی ساحلی چاف پایدار است و نیاز به فونداسیون کمتری دارد. شیب کمتر از ۱۰ درجه ایده‌آل است تا هزینه نصب کاهش یابد.

دسترسی و زیرساخت: نزدیکی به پست‌های برق (مانند پست لنگرود) و جاده‌ها، هزینه انتقال را کاهش می‌دهد. همچنین، زمین‌های دولتی یا خصوصی رهاشده می‌توانند با اجاره ارزان در دسترس باشند.

عوامل زیست‌محیطی: نزدیکی به تالاب انزلی (در نزدیکی چاف) نیازمند ارزیابی تأثیر بر اکوسیستم است. انرژی خورشیدی می‌تواند آلودگی را کاهش دهد، اما نصب شناور نباید به حیات دریایی آسیب برساند.

بر اساس مقاله «Feasibility of Using Solar Power Plants in Iran» (۲۰۲۵)، مناطق شمالی مانند گیلان با چالش رطوبت مواجه هستند، اما فناوری‌های جدید مانند پنل‌های ضد رطوبت این مشکل را برطرف می‌کنند.

مزایا و چالش‌ها

مزایا:

• اقتصادی: سرمایه‌گذاری اولیه برای یک مزرعه ۱ مگاواتی حدود ۱۰ میلیارد تومان است، با بازگشت سرمایه در ۵ تا ۷ سال از طریق فروش برق به SATBA (قیمت تضمینی ۱۰۰۰ تومان بر کیلووات ساعت).

• زیست‌محیطی: کاهش انتشار CO₂ تا ۱۰۰۰ تن در سال برای هر مگاوات، کمک به اهداف ایران در توافق پاریس.

• اجتماعی: ایجاد اشتغال برای ۵۰ نفر در فاز ساخت و ۱۰ نفر در مرحله بهره‌برداری، در منطقه‌ای با نرخ بیکاری بالا.

چالش‌ها:

• آب‌وهوایی: روزهای ابری (حدود ۱۰۰ روز در سال) راندمان را ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش می‌دهد. راه‌حل: استفاده از پنل‌های دوطرفه یا ردیاب‌های خورشیدی (Trackers).

• زمین و مالکیت: بسیاری از زمین‌ها کشاورزی هستند و تغییر کاربری آن‌ها نیاز به مجوز دارد.

• فنی: رطوبت بالا می‌تواند باعث خوردگی تجهیزات شود، اما استفاده از مواد مقاوم این مشکل را کاهش می‌دهد.

در مطالعه «Solar Energy Potential Assessment for Electricity Generation on the South-eastern Coast of Iran» (۲۰۲۳)، پتانسیل ساحلی جنوب بررسی شده است، اما اصول مشابه برای شمال نیز قابل اعمال است.

مطالعات موردی و پیشنهادها

در گیلان، پروژه‌هایی مانند نیروگاه خورشیدی کوچک در رشت (۵ مگاوات) موفق بوده‌اند. برای چاف، پیشنهاد می‌شود پروژه آزمایشی ۱۰ مگاواتی شناور در ساحل آغاز شود، با همکاری SATBA و سرمایه‌گذاران خارجی. همچنین، ادغام با گردشگری (مانند تورهای آموزشی خورشیدی) می‌تواند به درآمدزایی کمک کند.

در سطح ملی، ایران تا سال ۲۰۲۵ ظرفیت خورشیدی را به ۱۲۰۰ مگاوات رسانده و هدف ۴۰۰۰ مگاوات تا سال ۲۰۲۶ را دنبال می‌کند. چاف می‌تواند بخشی از این هدف ملی باشد.

نتیجه‌گیری

نوار ساحلی چاف، با وجود چالش‌های آب‌وهوایی، پتانسیل قابل توجهی برای توسعه انرژی خورشیدی دارد؛ به‌ویژه در زمین‌های مسطح ساحلی و تپه‌های با شیب جنوبی. با تمرکز بر فناوری‌های شناور و سیستم‌های ترکیبی، این منطقه می‌تواند به قطب انرژی تجدیدپذیر در شمال کشور تبدیل شود. توسعه این پتانسیل نه‌تنها نیازهای انرژی محلی را برآورده می‌کند، بلکه به پایداری زیست‌محیطی و کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی نیز کمک خواهد کرد. سیاست‌گذاران باید با تسهیل فرآیند صدور مجوزها و جذب سرمایه‌گذاری، زمینه تحقق این فرصت ارزشمند را فراهم سازند.