نقش ایوان در معماری مسکونی گیلان

مقدمه

معماری بومی گیلان یکی از اصیل‌ترین و تطبیق‌یافته‌ترین معماری‌های اقلیمی ایران است که در تعاملی عمیق با طبیعت، فرهنگ و معیشت مردم این خطه شکل گرفته است . در این معماری، عناصر متنوعی مانند ایوان، تلار، غلامگرد و بام‌های شیبدار نقش‌آفرینی می‌کنند که هر یک کارکردهای مشخصی در پاسخگویی به نیازهای ساکنان دارند. در میان این عناصر، ایوان جایگاهی ویژه و ممتاز دارد.

ایوان فضایی واسط و نیمه‌باز در سلسله‌مراتب دسترسی از فضای باز به فضای بسته است . این عنصر معماری که ریشه در سنت‌های کهن معماری ایران دارد، در گیلان به دلیل شرایط اقلیمی خاص (بارندگی فراوان، رطوبت بالا و نیاز به تهویه) و سبک زندگی برون‌گرای مردم، کارکردها و جلوه‌های منحصربه‌فردی یافته است. پژوهش‌های متعدد نشان می‌دهد که ایوان در خانه‌های بومی گیلان نقشی اساسی ایفا می‌کند  و بررسی موقعیت و کارکرد آن می‌تواند ما را به درک عمیق‌تری از اصول معماری این منطقه رهنمون سازد.

با این حال، در دهه‌های اخیر و با گسترش شهرنشینی، تغییر سبک زندگی و ورود الگوهای معماری مدرن، جایگاه ایوان در خانه‌های مسکونی گیلان دستخوش تحولات چشمگیری شده است. در بسیاری از موارد، ایوان به عنصری تزئینی و بعضاً حذف‌شده تبدیل گردیده و کارکردهای چندگانه آن به فراموشی سپرده شده است. این مقاله در پی پاسخ به این پرسش‌هاست: ایوان در معماری سنتی گیلان چه کارکردها و جلوه‌هایی داشته است؟ این عنصر در گذار به معماری معاصر چه تحولاتی یافته و سرنوشت آن در ویلاهای مدرن چه بوده است؟ و چگونه می‌توان نقش ایوان را در معماری مسکونی امروز گیلان احیا کرد؟

فصل اول: مبانی نظری و پیشینه پژوهش

۱-۱. تعریف و مفهوم ایوان

ایوان فضایی نیمه‌باز و مسقف است که معمولاً از یک طرف به فضای باز (حیاط یا باغچه) و از طرف دیگر به فضاهای بسته (اتاق‌ها) مرتبط می‌شود. این فضا که در معماری ایران سابقه‌ای دیرینه دارد، نقش واسط میان درون و بیرون را ایفا می‌کند و نوعی سلسله‌مراتب فضایی را پدید می‌آورد. در معماری گیلان، ایوان گاه به صورت سرتاسری در یک یا چند جبهه بنا گسترش می‌یابد و گاه به صورت بالکن‌های کوچک‌تری در طبقات مختلف ظاهر می‌شود .

۱-۲. پیشینه پژوهش

موضوع ایوان در معماری گیلان، موضوع پژوهش‌های متعددی بوده است. برخی پژوهش‌ها به بررسی نقش ایوان در کیفیت زندگی ساکنان خانه‌های بومی استان گیلان پرداخته‌اند . نتایج این پژوهش‌ها نشان می‌دهد که ایوان تأثیر مستقیمی بر افزایش تعاملات اجتماعی، ایجاد خلوت و ارتقای کیفیت زندگی ساکنان داشته است. پژوهش دیگری با استفاده از روش «نحو فضا» به بررسی موقعیت ایوان در پیکره‌بندی معماری خانه‌های اعیانی گیلان پرداخته و نشان داده که میزان هم‌پیوندی و نفوذپذیری ایوان در این خانه‌ها، نشان‌دهنده اهمیت بالای آن در سازمان فضایی خانه‌های سنتی است .

همچنین، پژوهش‌های متعددی به تأثیر اقلیم بر شکل‌گیری ایوان و سایر عناصر معماری گیلان اشاره کرده‌اند . این پژوهش‌ها نشان می‌دهد که رطوبت و بارندگی زیاد، عامل اصلی شکل‌گیری معماری خاص این ناحیه و از جمله ایوان‌های گسترده و سرتاسری است.

فصل دوم: ایوان در معماری سنتی گیلان

۲-۱. کارکردهای اقلیمی

مهم‌ترین کارکرد ایوان در معماری سنتی گیلان، کارکرد اقلیمی آن است. استان گیلان با دارا بودن اقلیم معتدل و مرطوب، بارندگی فراوان در تمام فصول سال و رطوبت نسبی بالا، نیازمند راهکارهای خاصی برای ایجاد آسایش ساکنان است . ایوان در پاسخ به این نیازها نقش‌های متعددی ایفا می‌کند:

۱. ایجاد سایه و کاهش دمای داخلی: ایوان با عمق مناسب، از تابش مستقیم آفتاب به دیوارها و فضاهای داخلی جلوگیری می‌کند. عمق ایوان به اندازه‌ای است که در تابستان مانع تابش نامطلوب خورشید می‌شود، اما در زمستان اجازه استفاده از نور خورشید را می‌دهد .

۲. تهویه و کوران هوا: به دلیل رطوبت زیاد هوا در این منطقه، مهم‌ترین اصل برای رسیدن به آسایش، تهویه و کوران مطلوب است . ایوان‌های سرتاسری که دور تا دور بنا را فرا می‌گیرند، امکان جریان هوا را در اطراف ساختمان فراهم می‌آورند و هوای مرطوب و راکد را به بیرون هدایت می‌کنند.

۳. محافظت از دیوارها در برابر باران: در بسیاری از خانه‌های سنتی گیلان، یک «غلامگرد» (ایوان سرتاسری) در اطراف ساختمان وجود دارد و بام تا جلوی آن ادامه می‌یابد. این ساختار، دیوارها را در برابر باران‌های سیل‌آسای منطقه محافظت می‌کند .

۴. فضای زیستی در فصول گرم: ایوان در تابستان به محل اصلی زندگی خانواده تبدیل می‌شود. فعالیت‌هایی مانند خواب، خوردن، نشیمن و حتی آشپزی در این فضای خنک و دارای کوران هوا انجام می‌گیرد .

۲-۲. کارکردهای اجتماعی-فرهنگی

ایوان در خانه‌های سنتی گیلان، فراتر از یک عنصر اقلیمی، کارکردهای اجتماعی-فرهنگی مهمی نیز داشته است:

۱. تعاملات خانوادگی: ایوان به عنوان فضایی نیمه‌باز و جمعی، محل گردهم‌آیی اعضای خانواده و انجام فعالیت‌های مشترک بوده است. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که ایوان نقش مهمی در تحکیم روابط اجتماعی بین اعضای خانواده داشته است .

۲. تعامل با همسایگان: به دلیل ماهیت نیمه‌باز ایوان و همچنین کوتاه بودن دیوارهای حیاط در معماری سنتی گیلان، امکان تعامل با همسایگان و برقراری ارتباطات محله‌ای فراهم می‌شده است.

۳. حفظ حریم و خلوت: ایوان ضمن ایجاد ارتباط با بیرون، به دلیل ارتفاع مناسب و قرارگیری در طبقه اول یا دوم، حریم خصوصی خانواده را نیز حفظ می‌کند. پژوهش‌ها بر اهمیت ایوان در ایجاد حس خلوت در خانه‌های بومی گیلان تأکید دارند .

۲-۳. کارکردهای اقتصادی-معیشتی

در بسیاری از خانه‌های سنتی گیلان، ایوان کارکردهای اقتصادی نیز داشته است:

۱. فضایی برای فرآوری محصولات کشاورزی: با توجه به اینکه اقتصاد غالب منطقه مبتنی بر کشاورزی به ویژه برنجکاری بوده، از ایوان برای خشک کردن محصولات کشاورزی، برنج، سبزیجات و حبوبات استفاده می‌شده است.

۲. انبار موقت محصولات: ایوان فضایی مناسب برای نگهداری موقت محصولات پیش از انتقال به انبار اصلی بوده است.

۲-۴. انواع ایوان در معماری سنتی گیلان

ایوان در معماری سنتی گیلان دارای گونه‌های مختلفی است:

۱. ایوان سرتاسری (غلامگرد): این نوع ایوان که دور تا دور بنا را فرا می‌گیرد، بیشتر در مناطق جلگه‌ای و نزدیک به دریا دیده می‌شود و نقش حفاظتی در برابر باران و ایجاد کوران هوا دارد .

۲. ایوان اصلی (تلار): ایوان اصلی بزرگ‌تر از هر یک از اتاق‌های خانه است و به عنوان فضای اصلی نشیمن استفاده می‌شود. این ایوان معمولاً در جبهه شرقی یا جنوبی ساختمان شکل می‌گیرد و نسبت به سایر اتاق‌ها در ارتفاع بالاتری قرار می‌گیرد تا از چشم‌انداز بهتر و جریان هوای بیشتری برخوردار شود .

۳. ایوان‌های جانبی: ایوان‌های کوچک‌تری که در جبهه‌های دیگر بنا و معمولاً در طبقات بالاتر قرار دارند و دسترسی به اتاق‌ها را فراهم می‌کنند.

فصل سوم: تحولات ایوان در گذار به معماری معاصر

۳-۱. عوامل مؤثر بر تحول

چندین عامل مهم در تحول جایگاه ایوان در معماری مسکونی گیلان نقش داشته‌اند:

۱. تغییر سبک زندگی: با تغییر ساختار خانواده از گسترده به هسته‌ای، نیاز به فضاهای جمعی بزرگ مانند ایوان کاهش یافته است.

۲. ورود تکنولوژی‌های مدرن: با ورود سیستم‌های سرمایشی و گرمایشی مدرن (کولر، بخاری، اسپلیت)، کارکرد اقلیمی ایوان کمرنگ‌تر شده است.

۳. الگوهای معماری وارداتی: تأثیرپذیری از معماری مدرن غربی که کمتر به فضاهای نیمه‌باز توجه دارد، به تدریج ایوان را از پیکره خانه‌ها حذف کرده است.

۴. کاهش زمین و افزایش تراکم: در شهرها، با کاهش اندازه زمین‌ها و افزایش تراکم ساختمانی، امکان ایجاد ایوان‌های وسیع و سرتاسری کاهش یافته است.

۳-۲. ایوان در خانه‌های شهری معاصر

در شهرهای گیلان، به ویژه رشت، الگوی مسکن از خانه‌های حیاط‌دار ویلایی به آپارتمان‌ها و مجتمع‌های مسکونی تغییر یافته است. در این الگوی جدید، ایوان یا بالکن به عنصری کوچک و عمدتاً تزئینی تبدیل شده که کارکردهای چندگانه خود را از دست داده است. بسیاری از پژوهشگران معتقدند که در حال حاضر با تغییر شیوه‌های زندگی، عدم توجه کافی به روابط اجتماعی و ساختن مسکن بدون در نظر گرفتن عواطف و روحیات آدمی، به اساسی‌ترین نیازهای انسان که تعاملات می‌باشد توجه چندانی نمی‌شود .

۳-۳. ایوان در ویلاهای مدرن

ویلاهای مدرن گیلان که عمدتاً در مناطق خوش‌آب‌وهوا و گردشگرپذیر مانند چمخاله، انزلی، لاهیجان و رامسر ساخته می‌شوند، وضعیت متفاوتی دارند:

۱. احیای ایوان به عنوان عنصری نمادین: در بسیاری از ویلاها، ایوان به عنوان عنصری نمادین و یادآور معماری سنتی احیا شده است. این ایوان‌ها اغلب از نظر فرم به ایوان‌های سنتی شباهت دارند، اما کارکردهای اصلی خود را از دست داده‌اند.

۲. ایوان‌های بزرگ با کاربری مدرن: در برخی ویلاهای لوکس، ایوان‌های وسیعی طراحی می‌شود که برای دورهمی‌های خانوادگی، پذیرایی از مهمانان در فضای باز و استفاده از منظره طراحی شده‌اند. این ایوان‌ها اغلب به مبلمان مدرن، باربیکیو و حتی جکوزی مجهز هستند.

۳. نمونه‌های تلفیقی موفق: برخی معماران معاصر تلاش کرده‌اند با تلفیق اصول معماری سنتی و نیازهای مدرن، ایوان‌هایی طراحی کنند که هم کارکرد اقلیمی داشته باشند و هم پاسخگوی سبک زندگی امروز باشند. نمونه‌هایی از این رویکرد را می‌توان در برخی اقامتگاه‌های بوم‌گردی مشاهده کرد. به عنوان نمونه، ویلای «ایوان چوبی» در بندرانزلی (متعلق به سال ۱۳۹۵) با زیربنای ۱۰۰ مترمربع و در فاصله نزدیک از ساحل، تلاشی برای بازآفرینی فضای ایوان در قالبی مدرن است .

فصل چهارم: تحلیل و بحث

۴-۱. مقایسه تطبیقی ایوان در خانه‌های سنتی و ویلاهای مدرن

۴-۲. چرایی افول کارکردهای ایوان

افول کارکردهای ایوان در معماری معاصر گیلان را می‌توان در چند عامل جستجو کرد:

۱. گسست از دانش بومی: با حذف تدریجی معماران سنتی و جایگزینی آن‌ها با مهندسان و معمارانی که آموزش‌هایشان مبتنی بر الگوهای جهانی است، دانش طراحی اقلیمی بومی به تدریج به فراموشی سپرده شده است.

۲. اولویت اقتصاد بر کیفیت: در ساخت‌وسازهای انبوه و تجاری، کاهش هزینه‌ها و حداکثر استفاده از زمین، اولویت یافته و فضاهای نیمه‌باز مانند ایوان قربانی این رویکرد شده‌اند.

۳. تغییر نیازها و انتظارات: نیازهای ساکنان امروز با گذشته متفاوت است. انتظار می‌رود که ایوان بتواند پاسخگوی نیازهای جدید مانند حریم خصوصی بیشتر، امکان استفاده در فصول سرد، و تطابق با سبک زندگی مدرن باشد.

۴-۳. فرصت‌های احیای ایوان در معماری معاصر

با وجود چالش‌ها، فرصت‌هایی نیز برای احیای ایوان در معماری معاصر گیلان وجود دارد:

۱. گردشگری و اقامتگاه‌های بوم‌گردی: رشد گردشگری و استقبال از اقامتگاه‌های بوم‌گردی، فرصتی برای بازآفرینی ایوان‌های سنتی با کارکردهای اصیل فراهم کرده است. تجربه زندگی در خانه‌های سنتی با ایوان‌های وسیع، برای گردشگران جذابیت بالایی دارد.

۲. معماری پایدار و طراحی اقلیمی: با افزایش آگاهی‌های زیست‌محیطی و توجه به معماری پایدار، استفاده از راهکارهای غیرفعال (passive) برای کاهش مصرف انرژی اهمیت یافته است. ایوان با کارکردهای اقلیمی خود، می‌تواند به عنوان یک عنصر پایدار در معماری معاصر احیا شود.

۳. نوستالژی و هویت‌خواهی: در سال‌های اخیر، گرایش به سمت معماری با هویت بومی در میان برخی از کارفرمایان و معماران افزایش یافته است که می‌تواند زمینه‌ساز احیای عناصری مانند ایوان باشد.

فصل پنجم: راهکارها و پیشنهادها

۵-۱. اصول طراحی ایوان در معماری معاصر گیلان

برای طراحی ایوان‌هایی که ضمن پاسخگویی به نیازهای امروز، اصالت معماری بومی را نیز حفظ کنند، رعایت اصول زیر پیشنهاد می‌شود:

۱. تناسب و مقیاس: ابعاد ایوان باید متناسب با مقیاس بنا و نیازهای ساکنان طراحی شود. ایوان‌های کوچک و تنگ، کارکرد خود را از دست می‌دهند.

۲. جهت‌گیری مناسب: با توجه به اقلیم منطقه، ایوان اصلی بهتر است در جبهه شرقی یا جنوبی بنا قرار گیرد تا بتواند از تابش مناسب آفتاب در زمستان و سایه در تابستان بهره‌مند شود .

۳. عمق مناسب: عمق ایوان باید به اندازه‌ای باشد که در تابستان مانع تابش مستقیم خورشید به فضاهای داخلی شود، اما در زمستان اجازه ورود نور خورشید را بدهد.

۴. ارتباط فضایی: ایوان باید به‌عنوان فضایی واسط، ارتباطی سلسله‌مراتبی میان فضای باز و بسته ایجاد کند و دسترسی آسان به فضاهای داخلی را ممکن سازد.

۵. انعطاف‌پذیری: طراحی ایوان باید به‌گونه‌ای باشد که امکان استفاده از آن در فصول مختلف و برای فعالیت‌های گوناگون فراهم باشد.

۵-۲. راهکارهای اجرایی

۱. تدوین ضوابط تشویقی: شهرداری‌ها و نهادهای مسئول می‌توانند با تدوین ضوابط تشویقی، معماران و سازندگان را به پیش‌بینی ایوان‌های مناسب در طرح‌های خود ترغیب کنند.

۲. آموزش و ترویج: گنجاندن مباحث مربوط به معماری بومی و اصول طراحی اقلیمی در برنامه‌های آموزشی معماری و برگزاری کارگاه‌های تخصصی برای معماران و مهندسان.

۳. مستندسازی و پژوهش: ادامه تحقیقات و مستندسازی نمونه‌های ارزشمند معماری سنتی و تحلیل علمی کارکردهای آن‌ها.

۴. طراحی نمونه‌های الگو: طراحی و اجرای پروژه‌های نمونه (پایلوت) که در آن‌ها اصول معماری بومی با نیازهای معاصر تلفیق شده است.

نتیجه‌گیری

ایوان به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین عناصر معماری مسکونی گیلان، در خانه‌های سنتی این خطه دارای کارکردهای چندگانه اقلیمی، اجتماعی-فرهنگی و اقتصادی بوده است. این فضای نیمه‌باز ضمن ایجاد سایه و جریان هوا برای مقابله با اقلیم مرطوب و پرباران گیلان، به‌عنوان مرکز زندگی روزمره، محل تعاملات خانوادگی و همسایگی، و فضایی برای فعالیت‌های اقتصادی و کشاورزی عمل می‌کرده است. پژوهش‌های متعدد، نقش اساسی ایوان را در سازمان فضایی خانه‌های سنتی گیلان تأیید کرده‌اند .

با ورود مدرنیته و تغییر سبک زندگی، جایگاه ایوان در معماری مسکونی گیلان دستخوش تحولات عمیقی شده است. در خانه‌های شهری معاصر، ایوان یا بالکن به عنصری کوچک و عمدتاً تزئینی تقلیل یافته و کارکردهای چندگانه خود را از دست داده است. در ویلاهای مدرن نیز ایوان اغلب یا به‌عنوان عنصری نمادین و بدون کارکرد اقلیمی ظاهر شده، یا در مواردی با ابعاد وسیع‌تر اما با کاربری‌های متفاوت (تفریحی، چشمانداز) طراحی شده است.

با این حال، فرصت‌هایی برای احیای نقش ایوان در معماری معاصر گیلان وجود دارد. رشد گردشگری و استقبال از اقامتگاه‌های بوم‌گردی، توجه به معماری پایدار و طراحی اقلیمی، و گرایش به سمت معماری با هویت بومی، می‌تواند زمینه‌ساز بازآفرینی ایوان در قالبی نوین و پاسخگو به نیازهای امروز باشد.

احیای ایوان در معماری معاصر گیلان، نه به معنای تقلید صرف از گذشته، بلکه به معنای بازخوانی اصول و کارکردهای آن و تلفیق هوشمندانه این اصول با فناوری‌ها و نیازهای جدید است. این امر مستلزم پژوهش‌های بیشتر، آموزش معماران، تدوین ضوابط تشویقی، و طراحی نمونه‌های الگوست. تنها در این صورت است که می‌توان امیدوار بود ایوان دوباره به‌عنوان «قلب تپنده» خانه‌های گیلانی جایگاه خود را بازیابد و پیوندی دوباره میان معماری، طبیعت و فرهنگ این خطه برقرار کند.