نوروز در گیلان: ظرفیت‌های گردشگری آیینی و توسعه پایدار

چکیده

نوروز به عنوان کهن‌ترین جشن ملی ایرانیان، در استان گیلان با آیین‌ها و سنت‌های بومی و منحصربه‌فردی همراه است که ظرفیت بالایی برای جذب گردشگران داخلی و خارجی ایجاد کرده است. این مقاله با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و داده‌های میدانی، به بررسی ظرفیت‌های گردشگری آیین‌های نوروزی در گیلان می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که آیین‌های متنوعی از جمله نوروزخوانی، عروس‌گوله، تکم‌گردانی، چهارشنبه‌سوری با آیین‌های محلی، بره‌دگنی و سیزده‌بدر با بازی‌های بومی، در نقاط مختلف استان برگزار می‌شوند. این آیین‌ها همراه با جاذبه‌های طبیعی و تاریخی گیلان، سالانه میلیون‌ها گردشگر را به این استان جذب می‌کنند. آمارها حاکی از ورود بیش از ۵ میلیون گردشگر و اقامت ۸.۸ میلیون نفر-شب در نوروز است که گیلان را به دومین استان پرتردد کشور تبدیل کرده است. با این حال، چالش‌هایی مانند کمبود زیرساخت‌های اقامتی، ترافیک سنگین و ضعف بازاریابی هدفمند، بهره‌برداری کامل از این ظرفیت‌ها را محدود کرده است. مقاله در پایان راهکارهایی برای توسعه پایدار گردشگری نوروزی در گیلان با تأکید بر حفظ اصالت آیین‌های بومی ارائه می‌دهد.

مقدمه

نوروز به عنوان میراث مشترک و نماد وحدت فرهنگی ایرانیان، در طول تاریخ همواره با آداب و رسوم و آیین‌های ویژه‌ای برگزار شده است . استان گیلان با برخورداری از اقلیم متنوع، طبیعت بکر و فرهنگ غنی، یکی از مقاصد اصلی گردشگران نوروزی در ایران محسوب می‌شود. آیین‌های نوروزی در این خطه، ریشه در باورها و شیوه معیشت مردم دارد و از اسفندماه آغاز شده و تا سیزده‌بدر ادامه می‌یابد .

اهمیت گردشگری نوروزی برای اقتصاد گیلان غیرقابل انکار است. آمارهای رسمی نشان می‌دهد که در نوروز، میلیون‌ها مسافر به این استان سفر می‌کنند و رونق قابل توجهی در کسب‌وکارهای محلی ایجاد می‌شود. اما پرسش اساسی این است: آیا از ظرفیت‌های آیینی و فرهنگی نوروز در گیلان برای توسعه گردشگری به اندازه کافی بهره‌برداری شده است؟ چگونه می‌توان ضمن حفظ اصالت این آیین‌ها، آنها را به محصولی جذاب برای گردشگران تبدیل کرد؟

این مقاله با هدف شناسایی و تحلیل ظرفیت‌های گردشگری آیین‌های نوروزی در گیلان، به بررسی آیین‌های پیشواز از نوروز، مراسم ویژه عید و آیین‌های سیزده‌بدر می‌پردازد و چالش‌ها و فرصت‌های پیش رو را تحلیل می‌کند.

فصل اول: آیین‌های پیشواز از نوروز در گیلان

آیین‌های پیشواز از نوروز در گیلان از اواسط اسفندماه آغاز می‌شود و با حال و هوای خاصی همراه است. این آیین‌ها نه تنها زمینه‌ساز ورود بهار هستند، بلکه خود به تنهایی ظرفیت جذب گردشگر دارند.

۱-۱. دیچین واچین (خانه تکانی)

یکی از آیین‌های پیشواز نوروز در استان گیلان، مراسم «دیچین واچین» است که با خانه‌تکانی، نظافت و تزئین پوشش دیوارها و کف اتاق خانه‌ها آغاز می‌شود . در گذشته که خانه‌های محلی مردم گیلان از مصالح بومی چون گل و چوب تهیه می‌شد، بانوان گیلانی در اسفندماه با تهیه گل رس برای گیله‌کار، کف خانه را تمیز می‌کردند و با نوعی گل به نام «سیفیده گیل» که گاه رنگ‌هایی همچون سبز و آبی کمرنگ داشت، دیوارها را تزئین می‌کردند .

این آیین که در برخی روستاها هنوز برگزار می‌شود، می‌تواند به عنوان یک جاذبه گردشگری فرهنگی معرفی شود. گردشگران علاقه‌مند به فرهنگ عامه می‌توانند از نزدیک شاهد این مراسم باشند و حتی در آن مشارکت کنند. موزه میراث روستایی گیلان با بازنمایی این آیین‌ها، نقش مهمی در حفظ و معرفی آنها به نسل جدید و گردشگران ایفا می‌کند .

۱-۲. نوروزخوانی؛ نویدآوران بهار

نوروزخوانی از مراسم آخر هر سال در گیلان است که هم‌اکنون نیز کم و بیش رواج دارد و نماد ورود بهار و خیر و برکت محسوب می‌شود . در این آیین، گروهی نوروزخوان در کوچه و خیابان به راه می‌افتند و اشعاری می‌خوانند. از معروف‌ترین این اشعار می‌توان به دوازده امام و عروس گوله اشاره داشت .

نوروزخوانی‌ها معمولاً یک هفته مانده به شب عید، شب‌هنگام فانوس به دست می‌گرفتند، دو چوب بر می‌داشتند و به هم می‌کوبیدند و به حیاط خانه مردم می‌رفتند . پس از اجازه گرفتن از صاحبخانه، اشعاری در مدح ائمه اطهار (ع) می‌خواندند و صاحبخانه نیز هدیه‌ای مانند پول، برنج یا تخم‌مرغ به آنها می‌داد. نوروزخوان‌ها سپس یک شاخه شمشاد به عنوان نماد سبزی و نیکبختی به صاحبخانه هدیه می‌دادند .

این آیین نمایشی-موسیقایی پتانسیل بالایی برای جذب گردشگران فرهنگی دارد. برگزاری جشنواره‌های نوروزخوانی در میادین اصلی شهرها و روستاها می‌تواند به احیای این سنت و معرفی آن به گردشگران کمک کند.

۱-۳. آیین‌های چهارشنبه‌سوری در گیلان

چهارشنبه‌سوری در گیلان با آیین‌های خاصی همراه است که برخی از آنها مختص این استان هستند:

گل گل چهارشنبه: مردم گیلان برای این شب، خار، بوته، گون و کاه جمع‌آوری می‌کردند و با درست کردن پشته‌هایی که معمولاً رو به سمت قبله می‌نهادند و سپس آتش زدن آنها، از روی آتش می‌پریدند و می‌خواندند: «گل گل چهارشنبه به حق پنج شنبه، زردی بشه، سرخی بایه، نکبت بشه، دولت بایه» .

شال اندازی: در مناطق روستایی کوهستانی گیلان، شال‌اندازی از رسوم شایع چهارشنبه‌سوری بود. معمولاً به گوشه شال، مقداری شیرینی و آجیل به عنوان هدیه صاحبخانه بسته می‌شد و شال‌اندازان بدون مشخص کردن هویت خویش به خانه فرد دیگری می‌رفتند .

قاشق زنی: از دیگر رسوم این شب بود که معمولاً جوانان و بیشتر دختران به در خانه همسایه‌ها می‌رفتند و با پنهان کردن روی خود، خواستار هدیه می‌شدند .

این آیین‌ها با کمی تغییر در مناطق مختلف استان برگزار می‌شود و می‌تواند برای گردشگرانی که در این ایام در گیلان حضور دارند، تجربه‌ای جذاب و خاطره‌انگیز ایجاد کند.

فصل دوم: آیین‌های نمایشی ویژه نوروز در گیلان

۲-۱. نمایش عروس گوله (عروس گلی)

عروس گُلی (یا عروس گولی یا عروس گوله) یکی از آیین‌های نمایشی پیش از نوروز در استان گیلان است . این نمایش علاوه بر استان گیلان در نقاطی از استان مازندران نیز برگزار می‌شد. عروس گُلی در واقع گروه نمایشی سیار بوده و اجرای آن میدانی است .

در این نمایش، غول، پیربابو و نازخانم نقش‌های اصلی را ایفا می‌کنند. غول مظهر زمستان و سیاهی است و پیربابو نماد سرسبزی، بهار و باغبانی . موضوع این نمایش شادی‌بخش که با اجرای موسیقی بومی محلی زنده همراه است، دعوای غول و پیربابو بر سر نازخانم را به نمایش می‌کشد که در آخر به کشتی پیربابو و غول می‌انجامد .

امروزه این آیین با شکوه تنها در مراسم‌های ویژه آیینی، بومی و محدوده‌ای از نقاط روستایی، به ویژه نواحی کوهستانی گیلان برپا می‌شود . احیای این نمایش در ایام نوروز و اجرای آن در مکان‌های گردشگرپذیر مانند منطقه نمونه گردشگری و موزه میراث روستایی، می‌تواند به جذب گردشگران فرهنگی کمک شایانی کند.

۲-۲. تکم‌گردانی در مناطق آذری‌نشین

آیین تکم‌گردانی یکی از مراسم سنتی استان گیلان است و بیشتر در مناطق آذری‌نشین شهرستان‌های آستارا و تالش برگزار می‌شود . تکم عروسکی است که به شکل حیوانی چهار دست و پا با تخته و پارچه‌های رنگی و آینه ساخته می‌شود. این مراسم در بین دو چهارشنبه آخر یعنی «کول چرشنبه» و «گول چرشنبه» برگزار می‌شود .

«تکم‌چی‌ها» در دهه آخر اسفند در مناطق مختلف حضور پیدا می‌کنند و با تکان دادن تکم و خواندن اشعاری زیبای آذری، فرارسیدن بهار و نوروز را به مردم نوید می‌دهند . این آیین نیز ظرفیت بالایی برای تبدیل شدن به یک جاذبه گردشگری فرهنگی در مناطق غربی استان دارد.

۲-۳. بره دگنی (پیک بهاری)

در مراسم بره دگنی، دو یا چند نوجوان، یک هفته یا ۱۰ روز مانده به نوروز بره زیبایی را از میان گله برداشته، گردن بره را با دستمال ابریشمی رنگین می‌بندند و آن را تزئین می‌کنند. اوایل شب پشت در خانه‌های روستایی می‌روند و بره را به داخل حیاط می‌اندازند .

ساکنان خانه با دیدن بره خوشحال می‌شوند و به رسم کهن، هر صاحبخانه‌ای به قدر وسع خود، شیرینی یا سکه‌ای گوشه دستمال گردن بره می‌بندد و به عنوان عیدی به کسی که بره را به داخل خانه فرستاده می‌دهند . اجرای این مراسم به عنوان پیک بهاری، توسط دسته‌های متحرک انجام می‌شود و تا شب عید نوروز ادامه پیدا می‌کند .

فصل سوم: سفره نوروزی و شیرینی‌پزان سنتی

۳-۱. سفره هفت‌سین گیلانی

در استان سرسبز گیلان مانند سایر استان‌های کشور، کاشتن سبزه صورتی نمادین دارد. بانوان گیلانی ۱۰ یا ۱۵ روز مانده به نوروز، ابتدا گندم یا عدس و تخم شاهی را در ظرفی خیس می‌کنند و پس از جوانه زدن، آن را در ظرف جداگانه‌ای می‌ریزند .

تخم‌مرغ رنگی نیز از دیگر اجزای سفره نوروزی گیلانیان است. هنوز در گیلان رسم است پوست پیاز، گردو یا برگ برخی درختان را درون دیگ پر آبی می‌ریزند و تخم‌مرغ‌های خام را در آن می‌چینند تا پخته و رنگی شود. این تخم‌مرغ‌های رنگی را روی سفره هفت‌سین می‌گذارند و به مهمانان عیدی می‌دهند .

۳-۲. شیرینی‌پزان نوروزی

۱۰ تا ۱۵ روز مانده به سال نو، اهالی مناطق کوهستانی گیلان، شروع به پختن شیرینی‌های محلی می‌کنند. شیرینی‌هایی چون میان‌بر، نخودی، قطاب در شرق استان، شکری حلوا در ضیابر، و حلوای دنگی ماسال در غرب استان از نمونه‌های بارز این شیرینی‌ها هستند .

این تنوع شیرینی‌های محلی می‌تواند به عنوان یک جاذبه گردشگری غذایی (Food Tourism) معرفی شود. برگزاری جشنواره‌های شیرینی‌پزان نوروزی در نقاط مختلف استان، فرصتی برای گردشگران فراهم می‌کند تا با طعم‌های بومی آشنا شوند و تجربه خرید سوغات نوروزی را داشته باشند.

فصل چهارم: سیزده‌بدر در گیلان

آخرین مراسم نوروز، سیزده‌بدر است. در این روز مردم گیلان بیشتر به کنار رودخانه‌ها و در دل جنگل‌ها می‌روند و به صورت گروهی، آخرین روز نوروز را گرامی می‌دارند .

دختران گیلانی در این روز سبزه گره می‌زنند. این مراسم معمولاً با بندبازی، کشتی گیله‌مردی و نواختن ساز و نقاره همراه است . کشتی گیله‌مردی یکی از ورزش‌های کهن گیلان است که ریشه در آیین‌های باستانی دارد و در نمایش عروس گوله نیز به کار می‌رود .

این مراسم جمعی که در دل طبیعت زیبای گیلان برگزار می‌شود، یکی از پربازدیدترین رویدادهای نوروزی است. تلفیق طبیعت‌گردی با آیین‌های بومی، تجربه منحصربه‌فردی برای گردشگران ایجاد می‌کند.

فصل پنجم: ظرفیت‌های گردشگری و آمارها

۵-۱. آمار گردشگران نوروزی گیلان

آمارهای رسمی نشان از جایگاه ویژه گیلان در گردشگری نوروزی دارد. بر اساس گزارش‌ها، گیلان دومین استان پرتردد کشور در نوروز است . در یک دوره ۱۵ روزه (از ۲۴ اسفند تا ۸ فروردین)، بیش از ۵ میلیون و ۴۲۱ هزار گردشگر وارد استان شده و ۸ میلیون و ۸۸۷ هزار نفر-شب اقامت ثبت شده است .

جالب توجه اینکه گردشگران خارجی نیز سهمی در این آمار دارند. در نوروز، گردشگرانی با ملیت‌های آذربایجان، روسیه، فرانسه، ترکیه، چین، عراق، اوکراین و هلند از جاذبه‌های گیلان بازدید کرده‌اند که نسبت به سال گذشته ۸.۳۹ درصد افزایش داشته است .

۵-۲. زیرساخت‌های اقامتی و پذیرایی

استان گیلان با ۳۶۲۹ واحد اقامتی و پذیرایی فعال، ۱۶ هزار و ۳۳ اتاق و ۵۰ هزار و ۴۰۸ تخت، آماده پذیرایی از مسافران نوروزی است . این ظرفیت شامل موارد زیر است:

• ۱۱۵ هتل با ۱۰ هزار و ۷۲۷ تخت

• ۵۹ هتل‌آپارتمان با ۳۲۱۱ تخت

• ۱۰۴ مجتمع گردشگری با ۷۸۳۵ تخت

• ۲۶۶۰ خانه مسافر با ۲۰ هزار و ۲۶۶ تخت

• ۱۷۹ اقامتگاه بوم‌گردی با ۴۵۶۱ تخت 

این تنوع اقامتگاه‌ها، امکان انتخاب متناسب با سلیقه و بودجه مختلف را برای گردشگران فراهم می‌کند. به ویژه اقامتگاه‌های بوم‌گردی که تجربه زندگی در خانه‌های سنتی گیلانی را ارائه می‌دهند، با استقبال خوبی مواجه شده‌اند.

۵-۳. جاذبه‌های پربازدید

آمارها نشان می‌دهد که ۶۵۴ هزار و ۲۵۶ نفر از موزه‌ها، بناهای تاریخی و جاذبه‌های گردشگری گیلان بازدید کرده‌اند که نسبت به سال گذشته ۸۰۲۸ درصد رشد داشته است . این رشد چشمگیر نشان‌دهنده افزایش علاقه گردشگران به بازدید از جاذبه‌های فرهنگی و تاریخی است.

موزه میراث روستایی گیلان با برگزاری جشنواره‌های آیینی، نمایش آداب و رسوم محلی و بازارچه‌های صنایع دستی، به یکی از محبوب‌ترین مقاصد گردشگری نوروزی تبدیل شده است .

فصل ششم: چالش‌ها و راهکارها

۶-۱. چالش‌های موجود

با وجود ظرفیت‌های فراوان، گردشگری نوروزی در گیلان با چالش‌هایی مواجه است:

1. تمرکز بر گردشگری انبوه و کم‌توجهی به گردشگری فرهنگی: بیشتر گردشگران صرفاً برای استفاده از طبیعت و هوای مطبوع به گیلان سفر می‌کنند و آشنایی چندانی با آیین‌های بومی ندارند.

2. فصلی بودن گردشگری: رونق فوق‌العاده در نوروز و رکود در سایر فصول، فشار زیادی بر زیرساخت‌ها و اقتصاد محلی وارد می‌کند.

3. کمبود زیرساخت‌های اقامتی در اوج سفر: با وجود ظرفیت ۵۰ هزار تخت، در ایام پیک نوروز همچنان با کمبود اقامتگاه مواجهیم.

4. ترافیک سنگین و تصادفات جاده‌ای: آمارها نشان می‌دهد در یک دوره ۱۵ روزه، ۷ نفر فوتی در سوانح جاده‌ای استان داشته‌ایم .

5. ضعف بازاریابی و معرفی آیین‌های بومی: بسیاری از گردشگران از وجود آیین‌هایی مانند عروس‌گوله یا نوروزخوانی بی‌اطلاع هستند.

۶-۲. راهکارهای پیشنهادی

۱. توسعه گردشگری آیینی و فرهنگی:

• طراحی تورهای ویژه نوروزی با محوریت آیین‌های بومی

• برگزاری جشنواره‌های نوروزخوانی در میادین اصلی شهرها

• اجرای نمایش عروس‌گوله در مکان‌های گردشگرپذیر مانند موزه میراث روستایی

• ایجاد تقویم رویدادهای نوروزی و اطلاع‌رسانی گسترده از طریق رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی

۲. توانمندسازی جوامع محلی:

• آموزش و سازماندهی گروه‌های محلی برای اجرای آیین‌ها

• حمایت از تولید و فروش صنایع دستی و شیرینی‌های محلی در ایام نوروز

• ایجاد بازارچه‌های نوروزی در ورودی شهرها و مناطق گردشگرپذیر

۳. توسعه زیرساخت‌ها با رویکرد پایداری:

• تشویق سرمایه‌گذاری در اقامتگاه‌های بوم‌گردی و خانه‌های مسافر

• بهبود راه‌های دسترسی و مدیریت ترافیک در ایام پیک

• ایجاد پارکینگ‌های بزرگ در ورودی شهرها و استفاده از حمل و نقل عمومی برای دسترسی به جاذبه‌ها

۴. بازاریابی هدفمند:

• تولید محتوای چندزبانه درباره آیین‌های نوروزی گیلان برای جذب گردشگران خارجی

• همکاری با اینفلوئنسرها و فعالان حوزه گردشگری برای معرفی ظرفیت‌ها

• طراحی اپلیکیشن موبایل با معرفی آیین‌ها، جاذبه‌ها و اقامتگاه‌ها

نتیجه‌گیری

نوروز در گیلان تنها یک تعطیلات فصلی نیست، بلکه مجموعه‌ای از آیین‌ها، باورها و سنت‌های ارزشمندی است که ریشه در تاریخ و فرهنگ این سرزمین دارد. آیین‌هایی مانند نوروزخوانی، عروس‌گوله، تکم‌گردانی، بره‌دگنی و مراسم خاص چهارشنبه‌سوری، همراه با آداب شیرینی‌پزان و سفره آرایی نوروزی، ظرفیت بی‌نظیری برای توسعه گردشگری فرهنگی در گیلان ایجاد کرده است.

آمارهای رسمی نشان می‌دهد که گیلان با جذب بیش از ۵ میلیون گردشگر نوروزی، دومین استان پرتردد کشور است. با این حال، بهره‌برداری از ظرفیت‌های آیینی نوروز برای جذب گردشگران علاقه‌مند به فرهنگ و تاریخ، هنوز در مراحل ابتدایی قرار دارد. بسیاری از گردشگران صرفاً برای استفاده از طبیعت زیبا به گیلان سفر می‌کنند و از گنجینه آیین‌های نوروزی این استان بی‌اطلاع هستند.

برای تبدیل این ظرفیت‌ها به محصولات گردشگری قابل عرضه، نیازمند برنامه‌ریزی هدفمند، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها و بازاریابی مؤثر هستیم. احیای آیین‌های فراموش‌شده، آموزش گروه‌های محلی برای اجرای حرفه‌ای آنها، و اطلاع‌رسانی گسترده از طریق رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی، می‌تواند گام مهمی در این مسیر باشد.

در نهایت، توسعه گردشگری نوروزی در گیلان باید با رویکردی پایدار و با حفظ اصالت آیین‌های بومی همراه باشد. آیین‌هایی که قرن‌هاست نسل به نسل منتقل شده‌اند، نباید در مسیر تجاری‌سازی، اصالت و معنای خود را از دست بدهند. تعادل میان بهره‌برداری اقتصادی و حفظ میراث فرهنگی، کلید موفقیت در این مسیر است.